Sześć dni poza szkołą. Ubóstwo menstruacyjne w Etiopii to coś więcej niż brak podpasek

Co miesiąc dziewczęta mogą tracić nawet tydzień nauki nie dlatego, że nie chcą chodzić do szkoły, ale dlatego, że nie mają warunków, by bezpiecznie i komfortowo przejść menstruację. Problem nie kończy się na dostępie do produktów higienicznych. Chodzi również o dostęp do wody, sytuację ekonomiczną i możliwość rozmawiania o własnym ciele bez wstydu.

Nasza 30-kilogramowa przesyłka z Polski dotarła do dziewcząt ze szkół w Auasie w Etiopii. Był to finał długiej podróży: z Warszawy do Stambułu, następnie do Addis Abeby, a później przez Arba Mincz do Auasy. Dzięki darowiźnie od Akcji Menstruacji udało się dostarczyć do biura fundacji Better Life for Generations ponad 200 opakowań majtek menstruacyjnych.

Podczas dwóch wizyt w szkołach, w których prowadzona była tego dnia dystrybucja, rozmawialiśmy z dyrektorem, koordynatorem projektu, pracownicą socjalną i samymi uczennicami. Spotkania odbywały się w szkolnym chaosie, pomiędzy korytarzami i klasami. To właśnie te rozmowy pozwoliły zobaczyć, jak wiele różnych problemów kryje się za pozornie prostym pytaniem o dostęp do produktów menstruacyjnych.

Bo co właściwie oznacza możliwość godnego przeżywania okresu? Czy wystarczy mieć podpaskę lub inny produkt menstruacyjny? Co, jeśli nie ma gdzie go wyprać, zmienić albo za co kupić? I czy ubóstwo menstruacyjne jest problemem uniwersalnym, czy może w każdym kraju przybiera nieco inną postać, zależną od lokalnych warunków ekonomicznych, społecznych i kulturowych?

Problem zaczyna się wcześniej niż pierwsza miesiączka

Dziewczęta, z którymi rozmawialiśmy, mówiły, że pierwsze informacje o menstruacji zdobywały najczęściej właśnie w szkole – podczas specjalnych zajęć albo na organizowanych przez nie same kółkach pozalekcyjnych dot. menstruacji. Dopiero później dopytywały o ten temat mamy lub starsze siostry. To ważna obserwacja, ponieważ pokazuje, jak dużą rolę odgrywa szkoła nie tylko jako miejsce kształcenia ale również przestrzeń, w której można po raz pierwszy bezpiecznie nazwać i zrozumieć zmiany zachodzące w swoim ciele.

Dwadzieścia dwa badania przeprowadzone w Etiopii, w których wzięło udział łącznie 12 330 nastolatek, zostały podsumowane w metaanalzie, z której wynikało, że niespełna 53% proc. dziewcząt stosowało bezpieczne praktyki zarządzania higieną menstruacyjną. Co więcej, 32% badanych deklarowało opuszczenie co najmniej jednego dnia zajęć szkolnych z powodu menstruacji. Wyniki poszczególnych badań różniły się jednak w zależności od regionu i lokalnych warunków.

Problem nie ogranicza się przy tym do wiedzy o samym cyklu menstruacyjnym. Innw badanie przeprowadzone przez Ethiopian Women’s Status and Priorities, opublikowane w 2024 roku, pokazuje, że dostęp do produktów menstruacyjnych jest silnie powiązany z miejscem zamieszkania i sytuacją ekonomiczną. Wykorzystywanie podpasek jednorazowych jest znacznie częstsze w miastach niż na obszarach wiejskich. Mieszkanki wsi zdecydowanie częściej korzystają z materiałów wytwarzanych lokalnie, co może wynikać zarówno z ograniczonej dostępności produktów przemysłowych, jak i z ograniczonych możliwości finansowych.

Zróżnicowanie widoczne jest również między najbiedniejszymi i najzamożniejszymi gospodarstwami domowymi. Kobiety o najniższym statusie majątkowym znacznie rzadziej korzystają z podpasek jednorazowych, częściej natomiast wybierają materiały lokalne lub alternatywne. Pokazuje to, że możliwość wyboru sposobu zarządzania menstruacją nie jest wyłącznie – a wręcz rzadko bywa – kwestią indywidualnych preferencji. W dużej mierze zależy od zasobności portfela i tego, jakie produkty są dostępne w najbliższym otoczeniu.

Podobne zróżnicowanie widać w działaniach podejmowanych na miejscu. Dyrektor szkoły opowiadał, że w regionie, który odwiedziliśmy, w ostatnich latach prowadzono inicjatywy zwiększające świadomość menstruacyjną. Pracownicy i pracowniczki socjalne odwiedzali rodziny, rozmawiali o ich potrzebach i wyzwaniach, a także pomagali oswajać temat menstruacji nie tylko wśród kobiet, ale również dorastających chłopców, tak aby ograniczać stygmatyzację i uprzedzenia.

Kiedy wiedza nie wystarcza

Jedna z uczennic zwróciła uwagę na problem, który szczególnie zapadł nam w pamięć. Nawet gdy podstawowe produkty higieny menstruacyjnej – podpaski jednorazowe, wielorazowe, majtki menstruacyjne są dla nich dostępne, nieraz brakuje mydła, wody i podstawowych warunków higienicznych. W takiej sytuacji nawet dobrze zaplanowana pomoc rzeczowa nie rozwiązuje całego problemu.

Zarządzanie menstruacją wymaga znacznie więcej niż samego produktu. Potrzebny jest dostęp do czystej wody, środków higienicznych, prywatnej toalety, miejsca do zmiany materiałów menstruacyjnych oraz możliwości ich bezpiecznego przechowywania, prania lub utylizacji. W przypadku produktów wielorazowych dochodzi jeszcze konieczność zapewnienia odpowiednich warunków suszenia. Bez nich nawet najbardziej ekonomiczne rozwiązanie może okazać się trudne do stosowania.

Problem ten potwierdzają również badania naukowe przeprowadzone w Etiopii. W publikacji UNICEF z 2024 roku analizującej sytuację dziewcząt w szkołach we wschodniej części kraju wykazano istotny związek między prawidłowymi praktykami higieny menstruacyjnej a dostępem do wody, odpowiednich toalet i prywatnego miejsca. Podobne zależności zaobserwowano w badaniu kobiet przebywających w obozach dla osób wewnętrznie przesiedlonych w regionie Tigraj. Pokazuje to, że nawet dostęp do produktów nie gwarantuje możliwości bezpiecznego i komfortowego przechodzenia menstruacji.

Szczególnie wyraźnie widać to w szkołach. Brak oddzielnych toalet, dostępu do wody czy miejsca, w którym można spokojnie zmienić produkt menstruacyjny, może utrudniać dziewczętom uczestnictwo w zajęciach. W przypadku kobiet dotkniętych konfliktami i przesiedleniami problem dodatkowo pogłębiają przeludnienie, brak prywatności i ograniczony dostęp do podstawowych usług sanitarnych.

Ubóstwo menstruacyjne ma więc również wymiar infrastrukturalny. Nie można mówić o kompleksowym zapewnieniu odpowiednich warunków menstruacyjnych bez równoczesnego zadbania o wodę, sanitariaty i prywatność.

Miesięczny koszt nierówności

Koordynator fundacji Better Life for Generations, Minyahil, zwracał uwagę na rosnące ceny produktów menstruacyjnych. Dla wielu rodzin ich regularny zakup stanowi zbyt duże obciążenie finansowe. W praktyce oznacza to, że nawet jeśli dziewczęta wiedzą, jak powinny zadbać o higienę, nie zawsze mają możliwość zastosowania tej wiedzy.

Skala problemu jest widoczna również w badaniach dotyczących przyczyn niekorzystania z produkowanych przemysłowo podpasek. Wśród kobiet, które nie korzystały z takich produktów, jedną z najczęściej wskazywanych przeszkód był brak ich dostępności. Wysoka cena również stanowiła istotną barierę, podobnie jak niedostateczna wiedza o dostępnych rozwiązaniach.

To ważne rozróżnienie. Ubóstwo menstruacyjne nie oznacza wyłącznie braku pieniędzy na zakup podpasek. Czasami nawet kobiety, które mogłyby sobie na nie pozwolić, nie mają możliwości łatwego dotarcia do sklepu oferującego odpowiednie produkty. Szczególnie dotyczy to obszarów wiejskich, gdzie infrastruktura handlowa i dystrybucyjna jest słabiej rozwinięta. Oznacza to, że samo obniżenie cen nie wystarczy, jeśli produkty nie będą docierały do społeczności, które najbardziej ich potrzebują.

Warto również spojrzeć na problem przez pryzmat regularności wydatków. Menstruacja jest powtarzającym się elementem życia, a zakup produktów jednorazowych wiąże się z koniecznością ponoszenia kosztów każdego miesiąca. Dla rodzin o niskich i nieregularnych dochodach wydatek ten konkuruje z innymi podstawowymi potrzebami, takimi jak żywność, leki, transport czy edukacja. W takich warunkach kobiety mogą być zmuszone do ograniczania liczby wykorzystywanych produktów lub korzystania z alternatywnych materiałów a w skrajoności – z rezygnowania z nich.

Minyahil opowiadał nam, że:

„W sklepach nie brakuje produktów, problem w tym, że wielu rodzin po prostu nie stać na ich zakup. Ceny środków menstruacyjnych są zbyt wysokie w stosunku do możliwości finansowych przeciętnego gospodarstwa domowego. Dziewczynki opuszczają nawet 6–7 dni szkoły w każdym miesiącu. To ogromny problem, bo oznacza, że z powodu braku pieniędzy na podstawowe środki higieniczne regularnie wypadają z procesu edukacji” – mówi.

Regularna nieobecność w szkole oznacza jednak coś więcej niż utracone lekcje. To trudności z nadążaniem za materiałem, mniejsza możliwość uczestniczenia w życiu klasy i ryzyko narastania zaległości edukacyjnych. Ubóstwo menstruacyjne może zatem pogłębiać istniejące nierówności edukacyjne, a w dłuższej perspektywie również ograniczać przyszłe możliwości zawodowe i ekonomiczną samodzielność kobiet.

Lokalna produkcja jako szansa na zmianę

Przeciwdziałanie ubóstwu menstruacyjnemu może przybierać różne formy: od działań organizacji społecznych i darowizn po lokalną przedsiębiorczość i rozwiązania produkcyjne. Szczególnie interesującym kierunkiem jest rozwój krajowej produkcji produktów menstruacyjnych, która może jednocześnie odpowiadać na potrzeby kobiet i tworzyć nowe możliwości gospodarcze.

Etiopia nie jest całkowicie uzależniona od gotowych produktów sprowadzanych z zagranicy. Na lokalnym rynku funkcjonują już producenci oferujący między innymi wielorazowe podpaski materiałowe. Badanie Ethiopian Women’s Status and Priorities z 2024 roku wskazuje, że lokalnie wytwarzane materiały stanowią istotną część produktów wykorzystywanych przez kobiety. Szczególnie często korzystają z nich mieszkanki obszarów wiejskich oraz kobiety z najuboższych gospodarstw domowych.

Przykładem lokalnej przedsiębiorczości jest działalność Hanan Ahmed, założycielki etiopskiej firmy Han’s Care, produkującej wielorazowe podpaski bawełniane. Jak opisywała agencja AFP, impulsem do założenia przedsiębiorstwa w 2021 roku były jej własne doświadczenia związane z menstruacją i opuszczaniem zajęć szkolnych. Firma może produkować nawet tysiąc podpasek dziennie. Jej działalność pokazuje, że lokalna produkcja może być odpowiedzią na konkretne potrzeby kobiet, a jednocześnie stanowić przykład przedsiębiorczości nastawionej na rozwiązywanie problemów społecznych.

Rozwój takiego sektora może przynieść korzyści zarówno społeczne, jak i gospodarcze. Produkowanie podpasek na miejscu może w dłuższej perspektywie ograniczyć część kosztów związanych z importem gotowych produktów, skrócić łańcuchy dostaw i ułatwić docieranie do społeczności oddalonych od dużych ośrodków miejskich. Jednocześnie lokalne przedsiębiorstwa mogą tworzyć miejsca pracy, szczególnie dla kobiet, które mogą uczestniczyć zarówno w procesie produkcji, jak i dystrybucji. W ten sposób przeciwdziałanie ubóstwu menstruacyjnemu może stać się elementem szerszego procesu wzmacniania ekonomicznej samodzielności kobiet.

Szczególne znaczenie mogą mieć produkty wielorazowe. Ich zakup wiąże się zazwyczaj z jednorazowym wydatkiem, ale przy odpowiedniej jakości i prawidłowym użytkowaniu mogą służyć przez dłuższy czas. Dla kobiet o niskich i nieregularnych dochodach może to oznaczać ograniczenie konieczności ponoszenia cyklicznych wydatków na produkty jednorazowe.

Rozwój lokalnej produkcji nie oznacza również automatycznie tanich produktów. Etiopscy producenci nadal mierzą się z ograniczeniami związanymi między innymi z kosztami importowanych surowców, dostępem do walut obcych, zapleczem technologicznym i wymogami jakościowymi. Istotne jest także stworzenie skutecznego systemu dystrybucji. Produkty wytwarzane lokalnie powinny docierać nie tylko do mieszkanek Addis Abeby i innych większych miast, ale również do kobiet żyjących na obszarach wiejskich. W tym kontekście obiecujące wydają się modele dystrybucji oparte na lokalnych przedsiębiorczyniach, organizacjach kobiecych i istniejących sieciach społecznościowych. Pozwalają one zwiększać dostępność produktów, budować zaufanie do lokalnych marek i dostosowywać ofertę do potrzeb konkretnych społeczności.

Kto opowiada o menstruacji i gdzie?

Podczas rozmów, które jako PCPM przeprowadziliśmy w szkołach pojawił się również temat coraz większej obecności menstruacji w etiopskich mediach społecznościowych, w tym na TikToku. Kobiety i dziewczęta coraz częściej dzielą się doświadczeniami związanymi z kosztami produktów higienicznych, brakiem prywatności, wstydem czy trudnościami w codziennym funkcjonowaniu podczas okresu.

Nie chodzi o tyle o jedną centralnie koordynowaną kampanię internetową, ale raczej o wiele indywidualnych głosów i inicjatyw, które stopniowo poszerzają przestrzeń do rozmowy. Jedną z takich inicjatyw jest Every Queen Bleeds, ruch edukacyjny związany z marką Noble Cup, organizujący warsztaty w szkołach, na uczelniach i w miejscach pracy. Działania te koncentrują się na edukacji menstruacyjnej, przełamywaniu stygmatyzacji i zwiększaniu dostępności produktów.

Rozmowa o menstruacji nie zaczęła się jednak wraz z mediami społecznościowymi. Od lat prowadzą ją lokalne organizacje, edukatorki, pracownicy ochrony zdrowia i same dziewczęta. Różnorodność tych inicjatyw jest istotna, ponieważ nie istnieje jeden uniwersalny sposób docierania do kobiet i dziewcząt. Edukacja wymaga różnych kanałów, języka dostosowanego do odbiorców i przestrzeni, w których można zadawać pytania bez obawy przed oceną.

Zetknięcie z lokalnymi przekonaniami

Zadawaliśmy również pytania o lokalne przekonania i mity dotyczące menstruacji – coś mocno osadzonego w naszej polskiego kulturze. Czy w Etiopii funkcjonują ograniczenia podobne do tych, które znamy z Polski? Czy dziewczęta słyszą, że podczas okresu nie powinny piec ciast, uprawiać sportu albo wykonywać innych określonych czynności, bo może to przynieść im np. pecha?

Pytanie wywoływało konsternację. Stygmatyzacja menstruacji w Etiopii wydaje się bowiem problemem znacznie głębszym niż funkcjonowanie pojedynczych mitów czy przesądów. Jest związana z utrwalonymi normami społecznymi, przekonaniami religijnymi i kulturowymi oraz codziennymi praktykami, które wpływają na to, jak kobiety i dziewczęta doświadczają miesiączki. Dlatego trudno było przełożyć znaną nam formułę „faktów i mitów” na lokalny kontekst. W Polsce takie zestawienie często służy do obalania konkretnych, zakorzenionych w społeczeństwie przekonań. W przypadku Etiopii granica między mitem a społeczną praktyką okazywała się znacznie bardziej złożona. Nie chodziło wyłącznie o to, że ktoś wierzy w nieprawdziwe informacje na temat menstruacji. Chodziło również o normy i ograniczenia, które przez lata stały się częścią codzienności i które trudno zakwestionować samą wiedzą.

Jako przykłady przywołane były ograniczenia dotyczące modlitwy podczas menstruacji, występujące w niektórych wspólnotach muzułmańskich, czy np. przekonania wywodzące się z tradycji plemiennych, w mniej zurbanizowanych regionach i bardziej tradycyjnych społecznościach. Naprzykład tam, gdzie krowy są nieodłączną częścią codzienności i funkcjonują w symbiozie z resztą społeczności, istnnieje przekonanie, że kobieta podczas menstruacji nie powinna zbliżać się do krów mlecznych, ponieważ może to wpłynąć na jakość mleka.

Edukacja musi iść w parze z dostępnością

W listopadzie organizacja Better Life for Generations planuje dodatkowe zajęcia z edukacji menstruacyjnej dla blisko 60 nauczycieli. Równolegle część pracowników socjalnych przeszła już szkolenie w Dilli dotyczące podpasek i edukacji menstruacyjnej.

To ważny element długofalowej zmiany. Jednorazowa dostawa produktów może pomóc konkretnej grupie dziewcząt, ale nie zastąpi systematycznej edukacji ani poprawy warunków sanitarnych. Potrzebni są dorośli, którzy na co dzień pracują z uczennicami i mogą reagować na ich potrzeby: nauczyciele, wychowawcy, pracownicy socjalni i rodzice.

Równie ważne jest, aby działania edukacyjne nie kończyły się na przekazywaniu informacji o cyklu menstruacyjnym. Powinny obejmować także kwestie zdrowia, higieny, dostępnych produktów, ich prawidłowego stosowania i utylizacji oraz prawa dziewcząt do bezpiecznego uczestniczenia w życiu szkolnym. Nasze spotkania zakończyliśmy rozmową o tym, co w obecnej sytuacji jest największym priorytetem. Wniosek był dość konkretny: edukacja jest niezbędna, ale w wielu przypadkach pilniejsze pozostaje zapewnienie podstawowych środków i warunków higienicznych.

Dziewczęta potrzebują produktów menstruacyjnych, mydła, dostępu do wody i odpowiednich toalet. Potrzebują też miejsc, w których mogą bezpiecznie zmienić produkt, odpocząć lub zwrócić się o pomoc. Bez tego nawet najlepsza wiedza pozostaje trudna do wykorzystania w praktyce.

Nie tylko podpaski. Potrzebna jest zmiana całego systemu

Zebrane doświadczenia i dane pokazują, że ubóstwa menstruacyjnego w Etiopii nie można sprowadzać wyłącznie do braku podpasek ani opowiadać o nim jedynie przez pryzmat tabu. To problem, w którym spotykają się nierówności ekonomiczne, ograniczona dostępność produktów, infrastruktura sanitarna, edukacja, zdrowie i społeczne postrzeganie menstruacji.

Skuteczne przeciwdziałanie temu zjawisku wymaga więc kompleksowych działań. Potrzebna jest zarówno dystrybucja produktów menstruacyjnych, jak i rozwój lokalnej produkcji, poprawa dostępności cenowej, edukacja oraz inwestycje w wodę i infrastrukturę sanitarną. Szczególnego wsparcia wymagają kobiety z najuboższych gospodarstw domowych, mieszkanki obszarów wiejskich, dziewczęta uczęszczające do szkół oraz kobiety dotknięte konfliktami i przesiedleniami.

Nasza wspólna z Akcją Menstruacją przesyłka z Polski była niewielkim elementem znacznie większej pracy. Nie rozwiąże problemu dostępu do produktów menstruacyjnych w całym regionie, tak samo jak pojedyncze warsztaty nie zmienią od razu społecznych przekonań. Może jednak realnie pomóc dziewczętom, które otrzymały produkty, a jednocześnie stać się częścią szerszego procesu zmiany.

Warto pamiętać, że dostęp do produktów menstruacyjnych nie jest wyłącznie kwestią indywidualnej higieny. To także kwestia godności, zdrowia, edukacji i równości szans. Rozwój lokalnej produkcji może odegrać w tym procesie ważną rolę, ale dopiero połączenie go z odpowiednią dystrybucją, edukacją i poprawą warunków sanitarnych pozwoli dotrzeć do kobiet, które najbardziej potrzebują wsparcia.

Edukacja otwiera rozmowę, ale dopiero dostęp do podstawowych środków i odpowiedniej infrastruktury pozwala przełożyć tę wiedzę na codzienne życie. I sprawia, że dziewczęta nie muszą wybierać między menstruacją a szkołą.